Bilişsel Etkinlikler Nelerdir?
Hepimiz zaman zaman kafamızın içinde dönüp duran düşüncelerin, fikirlerin ve seslerin farkındayızdır, değil mi? İşte bu kafa karıştırıcı iç seslerin, “Bilişsel Etkinlikler” adı altında bir tür egzersiz olduğunu söylemek mümkün. Ama tabii ki, “bilişsel etkinlikler” dediğimizde, kimse bizi fazla ciddi alıp, bir beyin jimnastiği kulübüne üyelik başvurusu yapmaya zorlamasın. Bilişsel etkinlikler aslında sadece kafamızda dönen düşünceler değil, aynı zamanda dünyayı anlamlandırma biçimimiz ve çevremizle olan etkileşimlerimiz de.
Bilişsel Etkinlikler: Kafada Dans Eden Düşünceler
Bir gün kahvenin son yudumunu alırken, “Ya bu içtiğimiz kahveler gerçekten mi bizi uyanık tutuyor, yoksa sadece o kokusu mu psikolojik olarak bizi aktive ediyor?” diye bir soru aklınıza gelir mi? Geliyorsa, yalnız değilsiniz. O zaman, evet, bu tamamen bilişsel bir etkinlik. Çünkü düşünmek, analiz etmek, mantık yürütmek ve sorgulamak… işte bunlar bilişsel etkinlikler.
1. Düşünmek: Her An, Her Yerde
Bilişsel etkinliklerin belki de en bariz olanı düşünmektir. Düşünmek, zihinsel bir etkinlik olup, çevremizdeki dünyayı anlama, anlamlandırma ve stratejik kararlar alma sürecini içerir. Örneğin, arkadaşınızla dışarıda gezerken, birden aklınıza şu soru gelebilir: “Bu akşam ne yapsak? Sinemaya mı gidelim, yoksa evde pizza mı söyleyelim?”
Kendimle kısa bir diyalog:
Ben: “Sinema mı, pizza mı?”
Kafamdaki iç ses: “Sinema bence, ama pizza da güzel olur… Peki, ya film kötü çıkarsa?”
Ben: “Ama pizza gerçekten tatmin edici olurdu…”
Kafamdaki iç ses: “Bir düşün, gerçekten ihtiyacın olan şey bu mu, yoksa sadece kararsız mısın?”
Ve derken… Sinema biletleri alınmış bile, ama pizza yine bir başka gün.
İşte bu düşünme süreçleri, bizim bilişsel etkinliklerimiz. Sürekli kararlar alıyor, analizler yapıyor ve en sonunda… nihayetinde belki de yanlış kararlar veriyoruz. Ama olsun, bir şekilde bu da bir bilişsel etkinlik değil mi?
2. Hatırlamak: Geçmişten Günümüze
Hatırlamak da bilişsel etkinliklerin en önemli kısmıdır. O eski arkadaşınızı, o yeri, hatta o unutulmaz anıyı hatırlamak… Zihnimiz sürekli olarak geçmişten bilgileri alır ve onları bugüne entegre eder. Hatırlamak, beynin o geçmişi canlandırma çabasıdır. Mesela, geçen hafta gittiğiniz kafedeki o komik durumu hatırlamak. O anı hatırladığınızda, gülümsersiniz.
Bir anı:
Geçen yaz, eski arkadaşlarımla buluşmuştum. Bir an, “Hatırlıyor musunuz, lisede birbirimizi ‘çalışan’ diye kandırıp, aslında her zaman ödevleri birbirimize verirdik?” dedim. Ve birden herkes birbirine bakıp, “Evet, o kadar aptaldık!” dedi. O an, yıllar sonra bile hatırladığınızda hala güldüğünüz anılardır işte bilişsel etkinliklerin parçası.
3. Öğrenmek: Her Gün Bir Adım Daha
Bir de öğrenmek var. “Yeni bir şey öğrendim” demek de aslında bilişsel bir etkinliktir. Günlük yaşantımızda her an bir şeyler öğreniyoruz: yeni bir dil, yeni bir yemek tarifi, yeni bir şarkı… Özellikle interneti açtığınızda her an, kafanızda yeni bir bilgi çarkı dönmeye başlar. Mesela, şu an yazıyı okurken “Bilişsel etkinlikler nelerdir?” sorusunu bir adım daha derinleştiriyorsunuz.
Kısa bir iç ses:
Ben: “Bir dakika, ‘bilişsel etkinlik’ deyince sadece düşünme değil, öğrenme de var mı?”
Kafamdaki iç ses: “Evet, zaten her şey bir öğrenme süreci, neredeyse uyurken bile bir şeyler öğreniyorsun.”
Ben: “Vay be, uyurken bile mi?”
Kafamdaki iç ses: “Evet, ama her zaman hatırlamayacaksın. Ne de olsa bilişsel etkinlikler de unutma sürecini de içerir.”
Unutma! Her yeni bilgi, bir bilişsel etkinlik. Ama bazıları unutulup giderken, bazıları kalıcı olur ve o bilgiyi kullanmaya başlarsınız. Ya da… tamamen unutursunuz, neyse.
4. Problem Çözme: Bir Zekâ Oyunu Gibi
Zihnimiz aynı zamanda problem çözme makineleri gibidir. Her gün karşılaştığımız sorunları çözme yeteneği, bilişsel etkinlikler arasında en önemlilerinden biridir. Hangi yolda ilerleyeceksiniz? Hangi tarif daha kolay? Hangi filmi izleyelim? Bütün bu sorular, beynimizin her zaman aktif olduğu problemler.
Geçen gün, arkadaşım Arda, “Şu kadar süredir uğraşıyorum, bu yazıyı nasıl bitireceğimi bulamıyorum!” dedi.
Ben: “Dur bir dakika, en son yazının başında ne vardı?”
Arda: “Bunu sana sormadım ama…”
Ben: “Ama bak, bunu düşünmek de bilişsel etkinlik! Problem çözme var, çözüme gitmek lazım!”
Neyse ki, problem çözüldü. Ama bazen en zor bilişsel etkinlik, sadece ‘neyi unutacağınızı’ karar vermek olabilir.
Sonuç: Bilişsel Etkinlikler Hayatın Kendisi
Bilişsel etkinlikler, düşündüğünüzden çok daha fazlasıdır. Kafamızda her an dönen düşünceler, hatırladığımız anılar, öğrendiğimiz yeni bilgiler ve çözmeye çalıştığımız sorunlar… Tüm bunlar zihinsel egzersizlerdir. Ama en önemlisi, bu etkinliklerin hayatımızı ne kadar şekillendirdiğidir. Çünkü hayatımızı sadece yaşamak değil, aynı zamanda anlamaya çalışıyoruz. Bazen iç sesimize kulak verip, her anımızı daha anlamlı hale getirmeye çalışıyoruz.
Bundan sonra bir şey yaparken, biraz daha dikkatlice düşünün. Çünkü hepimiz, her an bir bilişsel etkinlik içindeyiz.